Online routegids langs dorpen, bezienswaardigheden en lokale initiatieven in Barradeel. Selecteer een dorp of categorie en ontdek direct wat er te beleven valt.

Hidde Sjoerds de Vries (1645-1694): de vergeten schout-bij-nacht van Sexbierum

Wie in de voorkerk van de Sixtuskerk in Sexbierum omhoogkijkt, ziet hem hangen: een beschilderde wijzerplaat uit 1693, met gouden Romeinse cijfers op een hemelsblauw veld en, in de twee bovenhoeken, een paar familiewapens.

Die wapens zijn de sleutel tot een verhaal dat verder reikt dan de kerk zelf: naar Hidde Sjoerds de Vries, de man die de wijzerplaat samen met zijn zwager aan de Sixtuskerk schonk. Hij stond altijd in de schaduw van zijn beroemde oom, luitenant-admiraal Tjerk Hiddes de Vries, maar bouwde zelf een respectabele carrière op bij de Friese admiraliteit, en liet in zijn geboortedorp tastbare sporen na die er, dankzij deze wijzerplaat, nog steeds te zien zijn.

Geboorte en familie

Hidde Sjoerds de Vries werd op 22 december 1645 geboren in Sexbierum. Hij was een telg uit de familie De Vries die het dorp al enkele generaties bevolkte: zijn grootvader Hidde Sjoerdts(zoon) (1587-1645) was er molenaar. Hij huurde de Liauckemamolen vanaf 1624 tot aan zijn dood in 1645 van overste Jarig van Liauckema op Liauckama State. Deze korenmolen stond op de Molepôlle, aan de Oude Zijlroede (ook wel Liauckemavaart genoemd) op de grens van Sexbierum en Pietersbierum, ter hoogte van de huidige kruising van de Liauckamaleane met de Hearewei.

Diens jongste zoon Tjerk zou uitgroeien tot een van de bekendste zeehelden van de Republiek. Hidde was, voor zover de bronnen overeenstemmen, een zoon van Sjoerd Hiddes, de oudste broer van Tjerk, en dus de neef (in oudere bronnen ook wel "oomzegger" genoemd) van de admiraal, niet zijn broer. Hij volgde zijn ooms voorbeeld en koos eveneens voor een loopbaan op zee, in dienst van de Admiraliteit van Friesland.

Zijn zuster Marijke Sjoerds trouwde in 1682 met kapitein Meinert Ysbrands Heremyt, die zich eveneens in Sexbierum vestigde. Deze twee zwagers zouden later gezamenlijk hun sporen nalaten in het dorp.

Een kanttekening voor de zorgvuldigheid: niet alle bronnen zijn het met elkaar eens. Sommige (oudere) genealogieën noemen Hidde en Tjerk broers in plaats van oom en neef. De meerderheid van de geraadpleegde bronnen (waaronder de Oudheidkundige Vereniging Barradeel, Harlingen Welkom aan Zee en de Engelstalige Wikipedia) houdt het echter op de oom-neefrelatie, en dat is ook de lezing die hier wordt aangehouden.

Carrière bij de admiraliteit

Hidde klom gestaag op binnen de Friese admiraliteit. In 1683 voerde hij het bevel als kapitein over een admiraliteitsschip, en zijn loopbaan bereikte een hoogtepunt op 22 maart 1692, toen hij werd bevorderd tot schout-bij-nacht: destijds een van de hoogste vlagofficiersrangen binnen de marine. Rond diezelfde tijd zou hij ook het bevel hebben gevoerd over het admiraliteitsschip De Friesland.

Sexbierum: een huis, een gevelsteen en een wijzerplaat

Ook al bracht zijn beroep hem naar zee, Hidde bleef nauw verbonden met zijn geboortedorp. In 1678 kocht hij een huis met tuin in Sexbierum; de proclamatieboeken van Barradeel omschrijven de ligging met de buren op elke zijde: "Ritske Reinders ten oosten, de gemeene straet ten westen, de erven Grijtman Walta ten suijden en Age Sybes ten noorden", een omschrijving die overeenkomt met het huidige Alde Buorren 3.

Op de gevel liet hij een steen aanbrengen met de afbeelding van een zeventiende-eeuws oorlogsschip en het (afgekorte) opschrift " 't SCIP D' CON[INCK] S[IN]T FERDINAND[O]", vermoedelijk een verwijzing naar het koopvaardijschip De Coning Sint Ferdinando waarop hij destijds als schipper voer. In 1693 breidde hij zijn bezit in het dorp verder uit met een aangrenzend pand aan de Tsjerkebuorren.

Datzelfde jaar, 1693, schonken Hidde en zijn zwager Meinert Ysbrands Heremyt gezamenlijk de fraaie wijzerplaat die hierboven is afgebeeld aan de Sixtuskerk. Ze hangt nog altijd in de voorkerk, maar niet meer boven de deur die toegang geeft tot de toren, maar nu meer naar links.

De twee wapens in de bovenhoeken zijn te herleiden: het linkerwapen is dat van Hidde (bekend van zijn rouwbord, dat bewaard wordt in het Fries Scheepvaartmuseum) en het rechterwapen, met twee sterren, wordt toegeschreven aan Meinert. Het is een van de weinige tastbare voorwerpen in Sexbierum die rechtstreeks aan deze tak van de familie De Vries herinneren. Ook oom Tjerk had overigens nog een band met dit kerkgebouw: hij trouwde er met een Harlingse vrouw, voordat hij naar de admiraliteitsstad Harlingen vertrok.

De laatste zeeslag

Op 29 juni 1694 raakte Hidde slaags met de beruchte Franse kaperkapitein Jean Bart, tijdens wat de geschiedenis is ingegaan als het treffen bij Texel. Zijn schip werd door de Fransen genomen en Hidde raakte door een pistoolschot in de borst zwaar gewond. Enkele dagen later, op 1 of 2 juli 1694, overleed hij aan zijn verwondingen, volgens de meeste bronnen voor de kust bij Duinkerken, mogelijk als krijgsgevangene. Hij werd 48 jaar oud.

Nagedachtenis

Anders dan zijn oom Tjerk, die met standbeelden en straatnamen in heel Friesland wordt herdacht, is Hidde Sjoerds de Vries in de grote geschiedschrijving grotendeels vergeten. Zijn naam duikt vooral op in lokaal historisch onderzoek naar Sexbierum. Waar hij begraven ligt, is niet bekend: geen van de geraadpleegde bronnen geeft daar uitsluitsel over, en berichten dat hij vanwege zijn admiraliteitsfunctie in Harlingen zou zijn bijgezet, zijn (nog) niet met een bron te onderbouwen.

Over het graf van Tjerk Hiddes zelf zijn de bronnen het grotendeels eens, maar niet helemaal. Zowel Harlingen Welkom aan Zee als vergetenharlingers.nl melden dat hij met staatseer in de Grote Kerk van Harlingen is begraven en dat zijn graf na de herbouw van die kerk (gedateerd op 1772-1775 respectievelijk "de achttiende eeuw") niet meer is teruggevonden. De Oudheidkundige Vereniging Barradeel gaat een stap verder en houdt ook een andere mogelijkheid open: is hij toch in de inmiddels gesloopte Westerkerk bijgezet? Die vraag noemt de vereniging "tot op de dag van vandaag een discussiepunt"; een gerichte zoektocht in de Grote Kerk leverde in 1906 in elk geval niets op, en als hij toch in de Westerkerk lag, dan rust hij tegenwoordig onder het terrein van de huidige Albert Heijn in Harlingen. In plaats van een praalgraf kreeg hij in 1934 in elk geval een standbeeld op de Grote Bredeplaats in Harlingen.

Toch zijn de sporen die Hidde in Sexbierum naliet (het huis met de gevelsteen aan de Alde Buorren, en vooral de wijzerplaat met zijn wapen in de Sixtuskerk) een tastbare herinnering aan een schout-bij-nacht die, net als zijn beroemde oom, zijn leven op zee gaf voor de Republiek.

Met dank aan de Oudheidkundige Vereniging Barradeel (oudbarradeel.nl), wier onderzoek naar de gevelstenen en de wijzerplaat van Sexbierum de basis vormde voor delen van dit artikel.

Bronnen