Barradeel als Waddeneiland?

Wie vandaag de dag over de Sédyk fietst, ziet aan de ene kant een vertrouwd Fries landschap: akkers met aardappelen, graan en bieten, een enkele terp en aan de andere kant de weidse Waddenzee, met in de verte de Waddeneilanden. Maar rond het jaar 900 was dit een heel ander landschap, en misschien wel een eiland.

Een eiland in de kwelder

Op een oude kaart van de Fryske Akademy, getiteld *"Kwelderland ca. 900"*, is het goed te zien: boven Franeker, tussen de brede slenk van de Ried en de Waddenzee, ligt een langgerekt gebied met een kwelderrug vol terpen. Pietersbierum ligt op de westpunt, Minnertsga op de oostpunt. Daartussenin: Sexbierum, Oosterbierum en Tzummarum. Precies het grondgebied van de latere grietenij Barradeel.

Aan de andere kant van de Riedslenk lagen Wijnaldum en Almenum (het latere Harlingen). Een ander stukje land, gescheiden door water. De bewoners van Barradeel woonden dus, letterlijk omringd door zee en slenken, op hun eigen eilandje.

Wat de wetenschap zegt

Is dit alleen maar een romantisch beeld? Nee, en dat is het mooie. Ook archeologen gebruiken het woord "eiland" voor precies dit stukje kust. In een wetenschappelijk artikel over vroege dijkbouw in Westergo (De Vrije Fries, 1999) beschrijven archeologen Bazelmans, Gerrets, De Koning en Vos hoe het gebied rond Sexbierum en Pietersbierum door een steeds smaller wordende getijgeul werd omsloten. Zij noemen het met zoveel woorden het "eiland" van Sexbierum en Pietersbierum.

Ook het Waddenacademie-onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van onze kust bevestigt dat er rond 950 gebieden ontstonden die met ringdijken werden omsloten: de zogeheten "eiland- of moederpolders". 

Eén nuance

Eerlijk is eerlijk: geen enkele bron gebruikt het woord "eiland" zonder aarzeling. Piter Post, de samensteller van het boekje Seisbierrum Pitersbierrum - Hhoed en Juster (2000), zegt het zelf al: "'Eilân' is fansels net in krekte útdrukking yn in kwelderlânskip" — eiland is geen exacte term in een kwelderlandschap. Bij hoogwater stond het land inderdaad grotendeels onder water en was omringd door zee; bij eb kon je er via de wadplaten gewoon naartoe lopen. Geen vast omgeven eiland dus, zoals we dat nu kennen, maar wel een landschap dat zich duidelijk als eigen eenheid gedroeg, met een eigen dorpenreeks, een eigen grietenij, en eeuwenlang een eigen identiteit.

Sporen van toen, nu

Die oude geulen zijn niet helemaal verdwenen, ze zijn alleen van vorm veranderd. De Liauckamafeart, ook wel de Pitersbierrumerfeart genoemd, was ooit een echte slenk die Pietersbierum van Sexbierum scheidde. De Pietersbierumers moesten daardoor omrijden om het dorp in te komen, totdat er later een brug over de vaart kwam. Van de oorspronkelijke vaart is inmiddels nauwelijks nog iets te zien.

Ook de Seisbierrumerfeart zelf, die vroeger (als gracht) dwars door Sexbierum liep was zo'n gekanaliseerde slenk. Hij scheidde de twee Sexbierumer terpen, die waar de Sixtuskerk staat en de terp waar de Terp (met het oorlogsmonument) het hoogste punt heeft. Wat destijd een rustige gracht leek, was dus ooit een stuk open water midden in de kwelder.

Dus de volgende keer dat je op de Tsjerk Hiddesstrjitte loopt of langs de Sédyk fietst: je loopt of fietst op de bodem van een landschap dat ooit, heel misschien, een eigen eiland was.

Bronnen

• Fryske Akademy, kaart "Kwelderland ca. 900"
• Piter Post, Seisbierrum - Pitersbierrum - Hjoed en Juster, Vereniging Dorpsbelang Sexbierum-Pietersbierum, 2000;
• J. Bazelmans, D. Gerrets, J. de Koning & P. Vos, Zoden aan de dijk. Kleinschalige dijkbouw in de late prehistorie en protohistorie van noordelijk Westergo, De Vrije Fries 79 (1999);
• Waddenacademie, Achtergronddocument Bewoningsgeschiedenis Noordelijk Kustgebied.